Salgını geride bırakmış olsak da uzaktan çalışma sistemini benimseyen çalışanlar, yeniden tam zamanlı ofise dönmek istemedi. Google, Apple, Microsoft gibi büyük teknoloji şirketlerinde bile ofise çağırılan çalışanlar şirketlerine tepki gösterdi. Sonunda bazı şirketler çözümü, haftanın ya da ayın belirli günlerinde ofiste geriye kalan günler uzaktan çalışılan hibrit modelde buldu, bazıları da uzaktan çalışmanın getirdiği verimden ve çalışan motivasyonundan vazgeçmedi.

Hâlâ ofise dönüş ile ilgili tartışmalar sürerken uluslararası denetim, vergi ve danışmanlık hizmetleri şirketi KPMG’nin araştırması artık şirket yöneticilerinin de bu konuya yaklaşımlarının değiştiğini gösteriyor.

BİR YILDA DEĞİŞTİ… OFİSE GELMELERİNİ BEKLEMİYORLAR

KPMG’nin yaptığı ankete göre ABD’li CEO’ların yalnızca yüzde 34’ü, ofis bazlı rollerin yakın gelecekte yeniden ofise dönmesini bekliyor; bu oranın 2023’teki yüzde 62’den oldukça düşük olması dikkat çekti.

KPMG ABD Başkanı ve CEO’su Paul Knopp, “Hibrit muhtemelen artık kalıcı” dedi.

ABD’deki büyük şirketlerin 100 CEO’su arasında yapılan anket, 2023’te ofis rollerinin hibrit olmasını bekleyenlerin yüzde 34’ten yüzde 46’ya çıktığını ortaya çıkardı. 

Ayrıca ankette yer alan bazı sonuçlar özellikle tükenmişlik yaşayan çalışanları sevindirebilir. Örneğin; 10 CEO’dan üçü, dört günlük çalışma haftası gibi yeni sistemleri araştırıyor. 

Geçen yıl İngiltere’de yapılan bir araştırma da dört günlük çalışma haftasını denemeye katılan şirketlerin çoğunun beş günlük standarda geri dönmediğini ortaya çıkarmıştı. Ayrıca, Almanya’da da bazı şirketler işgücü kriziyle mücadele etmek için kısa çalışma haftasını test etmeye başladı. Yaklaşık 45 şirketin katıldığı ve 1 Şubat’ta başlayan altı aylık bir programla yüzlerce çalışana tam ücret ödenirken her hafta bir gün ekstra izin veriliyor.

Milyarder Steve Cohen de geçtiğimiz haftalarda yaptığı açıklamada, daha fazla işletmenin ‘haftada dört gün çalışma’ uygulamasına geçebileceğini söylemişti.

YENİ KURTARICI: YAPAY ZEKÂ

KPMG’nin anket sonuçlarında dikkat çeken bir diğer detay da ihtiyaç duyulan bazı çalışanların işe alınmasında zorlanıldığı. Belki de neredeyse 10 CEO’dan sekizinin çalışanların becerilerini artırmaya odaklandıklarını söylemesinin bir nedeni de budur.

10 CEO’dan neredeyse yedisi, personel açığını kapatmak için üretken yapay zekâyı kullanmaya çalıştıklarını söyledi.

Bazı çalışanlar ve iş yeri uzmanları, yapay zekânın işlerini ellerinden alacağı konusundaki endişelerini dile getirdi ve bu gerilimin iş yerinde de hissedildiği belirtiliyor. Ankete katılan yaklaşık dört CEO’dan biri, çalışanların direnişinin, teknolojiyi kendi şirketlerinde kullanıma sunma konusunda en büyük zorluk olduğunu söyledi. 

Yaklaşık 10 CEO’dan dördü, şirketlerinin önümüzdeki 12 ila 18 ay içinde yapay zekâ pilot uygulamalarından organizasyonlarında daha geniş kullanıma geçmesini bekliyor.

Knopp, CEO’ların teknolojiyi daha geniş çapta benimsemenin yollarını aradıklarını çünkü önemini anladıklarını söyledi: “Konuştuğum her CEO neredeyse bir kişi için üretken yapay zekânın dönüştürücü olduğuna inanıyor. Uzun vadede bunu gerçekte nasıl kullanacaklarını belirlemek istiyorlar.”

Tabii yapay zekâ kullanımı beraberinde soruları da getiriyor. Örneğin; şirketlerin, tüketicilerin içeriğin insan yapımı olmadığını bilmesini sağlamak için “Yüzde 81 üretken yapay zekânın yardımıyla yapıldı” gibi filigranlar aracılığıyla açıklayıp açıklamayacağı sık sık tartışılıyordu. Ancak araştırma CEO’ların yüzde 81’inin, yapay zekânın dahil olup olmadığını işaretlemeyi planlıyor; bu oran 2023’te sadece yüzde 19’du.

Birçok büyük Tayvanlı üretici, Çin’in ülkelerine saldırması durumunda faaliyetlerine devam edebilmelerini sağlamak için yurtdışında ikinci bir merkez kurmayı düşünüyor.

Tayvan’daki KPMG’nin ortağı ve aile ofisi işletmesinin başkanı Rauniei Kuo “İkinci bir genel merkez kurmayı düşünen ya da planlayan müşterilerimiz var” dedi. 

Kuo, bu grupların imalat sekötründe faaliyet gösterdiğini ve Tayvan’da acil bir durum yaşanması halinde Güneydoğu Asya’da hemen devreye sokabilecekleri ikinci bir genel merkez için yer aradıklarını belirtti.

İsminin yayınlanmasını istemeyen Tayvan’daki küresel bir danışmanlık şirketinin başkanı ise pek çok şirketin üretimini coğrafi olarak çeşitlendirmeye odaklandığını ve acil durum yapıları inşa etmek gibi diğer değişikliklerin bunu takip edeceğini söyledi. Başkan, “Ancak yedek merkezlerle ilgili tartışmalar en büyük gruplarda en tepeden başladı” dedi.

Diğer bir yandan yöneticiler, avukatlar ve danışmanlar birçok şirketin hâlâ yavaş ilerlediğini söyledi. Bir danışman, “Çeviklikleri Tayvanlı şirketlerin hayatta kalmasına ve iyi bir şekilde gelişmesine yardımcı olsa da planlama konusunda iyi değiller” dedi.

Şirketler genellikle Singapur, Japonya, İsviçre veya Hollanda’nın ikinci genel merkez kurma seçenekleri olduğunu söyledi. Şirketler, büyük bir pazar olmasına rağmen ABD’nin vergisel nedenlerden dolayı ikinci bir merkez için uygun bir yer olmadığını söylediler.

KÜRESEL TİCARETİN BEL KEMİĞİNİ OLUŞTURUYORLAR

Tayvanlı üreticiler onlarca yıldır kişisel bilgisayarlar, akıllı telefonlar, sunucular ve telekom ağ donanımları da dahil olmak üzere elektronik cihazlar ve bunların bileşenleri için küresel tedarik zincirlerinin bel kemiğini oluşturuyor. Ayrıca endüstriyel otomasyon, tıbbi cihazlar ve elektrikli araçlara yönelik pazarlara giderek daha fazla nüfuz ediyorlar.

Müzakerelere katılan birkaç kişiye göre, yurtdışında ikinci bir merkez için seçenekleri araştıran şirketler arasında tüketici, telekom, otomotiv ve tıbbi uygulamalar için elektronik bileşenler ve cihazlar üreten Lite-On ve Qisda yer alıyor. Ancak bir Qisda sözcüsü Financial Times’a grubun yurtdışında ikinci bir merkez kurmayı düşünmediğini söylerken Lite-On ise yorum talebine yanıt vermedi.

YAKIN VADEDE DÜŞÜK BİR İHTİMAL OLARAK GÖRÜLÜYOR

Çin, Tayvan’ın kendi topraklarının bir parçası olduğunu iddia ediyor ve Tayvan’ın birleşmeye süresiz olarak direnmesi halinde ülkeyi ilhak etmekle tehdit ediyor. 

Tayvanlı uzmanlar yakın vadede bir Çin saldırısı ihtimalini düşük görse de Pekin’in artan baskısı ve askeri gözdağı taktikleri birçok yabancı şirketi ve Tayvanlı grupların müşterilerini acil durum planlaması yapmaya yöneltti.

Endüstriyel bilgisayar üreticisi Advantech’in kurucusu Chaney Ho, dönemin ABD Temsilciler Meclisi Başkanı Nancy Pelosi’nin Taipei ziyaretine cevaben Çin’in Ağustos 2022’de Tayvan çevresinde yaptığı askeri tatbikatın ikinci merkez tartışmalarını tetiklediğini söyledi. 

Ancak Chaney Ho, bu tür yapılara acil bir ihtiyaç olmadığını savundu.

İflasların büyük çoğunluğunu küçük ve orta ölçekli işletmeler oluştursa da eğilim yavaş yavaş büyük firmalara da yayılmaya başladı.

Silikon Vadisi Bankası ve FTX gibi en büyük çöküşlerden bazıları ABD’de yaşansa da, Avrupa da kendi payına düşen şirketlerin kapılarını kapatmasına tanık oldu.

Mahkeme verilerine göre, ABD’deki şirket iflaslarının sayısı eylül ayına kadar olan 12 aylık dönemde bir önceki yıla göre yüzde 30 arttı.

Eurostat’a göre, AB genelinde kurumsal iflaslar eylül ayına kadarki dokuz aylık dönemde yıllık yüzde 13 artarak son sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaştı.

AB’nin en büyük ekonomisi olan Almanya’da da iflaslar Ocak-Eylül döneminde bir önceki yıla kıyasla yüzde 25 arttı. Ulusal istatistik ofislerine göre, Fransa, Hollanda ve Japonya’da da iflaslar ekimde ayında bir önceki yıla göre yüzde 30’dan fazla arttı.

OECD de Danimarka, İsveç ve Finlandiya da dahil olmak üzere bazı ülkelerde kurumsal iflas oranlarının 2008-09 küresel mali krizi sırasındaki seviyeleri aştığını kaydetti.

Diğer taraftan Çin’in en büyük gayrimenkul şirketleri de borç krizi içerisinde sürüklendi. Country Garden ve Evergrande birçok kez temerrüde düştü ve iflas korkusunun Asya’ya yayılmasına sebep oldu.

EMEK YOĞUN ŞİRKETLER ETKİLENİYOR

Allianz Research’ün iflas araştırması baş analisti Maxime Lemerle, “Dünyanın hemen hemen tüm ülkelerinde kurumsal iflaslarda artış gözlemliyoruz” dedi.

Allianz, krizden en çok emek yoğun konaklama, ulaşım ve perakende sektörlerinin etkilendiği konusunda uyardı. Emlak ve inşaat gibi faiz artışlarına daha duyarlı sektörlerin de baskı altında kalmasının beklendiği belirtildi.

BANKA İFLASLARI

ABD’de yüksek faiz oranları bazı bankaları iflasa sürükledi. Riskli krediler nedeniyle ortaya çıkan ciddi zararlar sonucunda ABD’de mart ayında önemli bazı bankalar iflas noktasına geldi.

Toplam 209 milyar dolarlık varlıkla ABD’nin 16. büyük bankası konumundaki Silikon Vadisi Bankasının (SVB) 10 Mart’taki iflası bütün dikkatleri üzerine topladı.

Özellikle teknoloji sektörüne odaklanmış ve genellikle girişimcilere kredi veren banka, artan faiz oranları ve teknoloji sektöründeki yavaşlama nedeniyle iflas etti. SVB iflasını, Signature Bank ile First Republic Bank’ın yaşadığı krizler takip etti.

Aynı dönemde, Avrupa kıtasında da İsviçre’nin en büyük ikinci bankası konumundaki Credit Suisse’in borç krizine girmesi ve satılması küresel bir bankacılık krizine ilişkin korkuların daha da artmasına neden oldu.

İFLAS EDEN ABD’Lİ DEV ŞİRKETLER

ABD ekonomisinin dev şirketlerinden iflas edenlerden bazıları ise şöyle oldu:

Bir zamanlar ABD’nin en büyük start-up’ı olan ve ortak çalışma alanı ile ofis hizmeti sunan WeWork, kasım ayında iflas başvurusunda bulundu. WeWork, pandemi sonrası daha fazla insanın evden çalışmasıyla ana faaliyet alanının sarsılmasının ardından borcunu geri ödemekte zorlandığını söylemişti.

Eczaneler için uzun bir sorunlar zincirinin ardından ABD’li eczane zinciri Rite Aid de ekim ayında iflas başvurusunda bulundu. Rite Aid; Amazon, Walmart, Target ve Costco ile rekabet etmekte zorlanıyordu.

ABD’de yaygın olarak bulunan yatak odası, banyo ve mutfak eşyaları satan mağaza zinciri Bed Bath & Beyond da son yılların en büyük perakende iflaslarından birini yaşadı. Şirket nisanda 360 mağazasının faaliyetine son verdi.

2023’te iflas eden bir diğer ev eşyası mağazası ise aşırı ağır borcu nedeniyle şubat ayında iflas başvurusunda bulunan Tuesday Morning oldu.

Parti eşyaları satan mağazacılık zinciri Party City de Ocak 2023’te iflas başvurusunda bulundu. Düzenleyici kurum, borç sahipleriyle 1,7 milyar dolarlık borç yükünün azaltılması konusunda anlaşmaya varıldığı belirtildi. Ancak ABD’li bir yargıcın perakendecinin yeniden yapılanma planlarını imzalamasının ardından iflastan kurtuldu.

Tele sağlık hizmeti veren SmileDirectClub, iflas başvurusunda bulunduktan üç aydan kısa bir süre sonra aralık ayında kapandı.

Elektrikli araç üreticisi Lordstown Motors ise haziran ayında iflas koruması için başvuruda bulundu.

AVRUPALI DEV ŞİRKETLERİN İFLASI

İflas eden bazı Avrupalı büyük şirketler şöyle oldu:

İngiliz perakende devi Wilko, şubat ayında 400 kişiyi işten çıkaracağını açıkladı ve ağustosta iflas etti. İflas 12 bin kişiyi ve 400 mağazayı da beraberinde götürdü.

Belçikalı fırın-restoran zinciri Le Pain Quotidien, Temmuz 2023’te Birleşik Krallık’taki bölümünün iflas ettiğini duyurdu. O zamandan beri zincir, Birleşik Krallık’taki şubelerinin neredeyse tamamını kapattı.

Avrupalı kırtasiye zinciri Paperchase de, hızlı mülkiyet değişiklikleri nedeniyle zorlu birkaç yılın ardından şubat ayında yaklaşık 1000 kişiyi işten çıkardı. Marka, ürünlerinin çoğunu hâlâ stoklamaya devam eden Tesco tarafından kısa süre içinde devralındı ancak Paperchase’in çok sayıda mağazası yine de kapanmak zorunda kaldı.

Dünyanın en büyük ikinci el İngilizce kitap koleksiyonu olarak kabul ettiği çevrimiçi kitap satıcısı Book Depository de Nisan 2023’te kapılarını kapattı.

İngiliz lüks mücevher perakendecisi Vashi, tasfiye bildiriminin ardından Nisan ayında iflasını duyurdu.

TÜRKİYE’DE KAPANAN ŞİRKET SAYISI ARTTI

Türkiye’de ise TOBB verilerine göre, 2023 Kasım’da 2 bin 417 şirket daha kapandı ve böylece yılın ilk 11 ayında toplam 19 bin 931 şirket kapanmış oldu.

2023’ün ilk 11 ayında, 2022’in ilk 11 ayına göre kapanan şirket sayısında yüzde 7,2, kapanan gerçek kişi ticari işletme sayısında yüzde 44,7 artış oldu.